Charakterystyka czarnego bzu

Czarny bez (łac. Sambucus nigra L.) to pospolita roślina należąca do rodziny piżmaczkowatych (łac. Adoxaceae). Występuje najczęściej w formie rozrastającego się krzewu lub niewysokiego drzewa. Czarny bez ma niewielkie wymagania glebowe, dlatego jest bardzo rozpowszechniony na całym świecie. Występuje m. in. na terenie Europy, Azji, w Ameryce Północnej i Południowej oraz w Północnej Afryce.

Czarny bez kwitnie w maju i czerwcu, kiedy to na roślinie pojawiają się drobne, lekko żółte kwiaty, zebrane w szerokie baldachy. Sierpień i wrzesień to czas, gdy krzew zaczyna owocować w formie małych, kulistych jagód o intensywnej czarnej barwie. To właśnie te niepozorne owoce czarnego bzu są źródłem wielu cennych substancji prozdrowotnych o właściwościach przeciwzapalnych, przeciwbakteryjnych i antyoksydacyjnych.

W przemyśle farmaceutycznym, kosmetycznym i branży spożywczej zastosowanie mają też kwiaty i kora czarnego bzu.

Co zawiera czarny bez?

Kwiaty i owoce czarnego bzu różnią się nieco zawartością składników prozdrowotnych. W kwiatach czarnego bzu znajdziemy m. in.:

  • flawonoidy,
  • fenolokwasy,
  • triterpeny,
  • sterole,
  • olejki eteryczne.

Z kolei w owocach czarnego bzu głównymi składnikami wpływającymi na nasze zdrowie są:

  • antocyjany,
  • kwasy organiczne,
  • pektyny oraz witamina C,i
  • witaminy z grupy B.

Czy czarny bez jest bezpieczny dla zdrowia?

Możemy bezpiecznie korzystać z dobrodziejstw czarnego bzu, pamiętając o właściwym przygotowaniu tej leczniczej rośliny.

Uwaga! Niedojrzałe owoce oraz świeże kwiaty czarnego bzu zawierają toksyczny glikozyd zwany sambunigryną.

Spożycie sambunigryny może powodować szereg zaburzeń gastrycznych, obejmujących wymioty oraz biegunkę. Wiadomo jednak, że obróbka termiczna oraz suszenie powodują całkowite zniesienie drażniącego działania sambunigryny, umożliwiając tym samym stosowanie przetworzonego czarnego bzu w fito- i farmakoterapii.

Warto zaznaczyć, że raport Europejskiej Agencji Leków (ang. European Medicines Agency, EMA) oraz obowiązująca w USA ustawa regulująca obrót suplementami diety, witaminami i produktami naturalnymi (ang. Dietary Supplement Health Education Act, DSHEA) potwierdzają bezpieczeństwo stosowania preparatów wyprodukowanych z czarnego bzu. Podobna opinia została wydana przez Amerykańską Agencję ds. Żywności i Leków (ang. Food and Drug Administration, FDA).

Syrop z czarnego bzu

Czarny bez – właściwości zdrowotne

Czarny bez uznany jest za jedną z najstarszych roślin leczniczych, cenioną za szczególne bogactwo substancji aktywnych, które dają wymierne korzyści zdrowotne. Poniżej 10 najważniejszych zastosowań czarnego bzu:

Jest bogatym źródłem antyoksydantów

Stres oksydacyjny powstaje w naszym organizmie na skutek zbyt dużej ilości wolnych rodników. Jest to czynnik sprzyjający występowaniu wielu chorób oraz przedwczesnemu starzeniu się organizmu. Aby uniknąć destrukcyjnych skutków stresu oksydacyjnego, należy spożywać dużą ilość antyoksydantów, które chronią organizm i neutralizują działanie wolnych rodników. Czarny bez jest doskonałym źródłem antyoksydantów, zatem wprowadzenie go do codziennej diety stanowi doskonałą formę ochrony przed skutkami stresu oksydacyjnego.

Wspiera działania układu odpornościowego i działa przeciwzapalnie

Wykazano, że ekstrakt z czarnego bzu wspiera leczenie stanów zapalnych w naszym organizmie oraz wpływa pobudzająco na komórki układu odpornościowego. Ponadto moduluje stężenie wydzielanych cytokin, czyli cząsteczek, za pomocą których komórki immunologiczne komunikują się ze sobą, wywołując określoną reakcję obronną w naszym organizmie. Wszystkie te mechanizmy sprawiają, że przyjmowanie preparatów z czarnego bzu wspiera naszą odporność, ułatwiając tym samym walkę z przeziębieniem i infekcjami. Dodatkowo napary z kwiatów czarnego bzu mogą być stosowane w formie okładu jako czynnik łagodzący w stanach zapalnych powiek i spojówek.

Ostatnie lata przyniosły także doniesienia odnośnie stosowania wyciągu z czarnego bzu jako przeciwnowotworowego czynnika prewencyjnego. Prawdopodobnie mechanizm ten jest związany z wspomnianym wyżej modulującym działaniem na wydzielanie cytokin pro- i przeciwzapalnych.

Działa przeciwwirusowo i przeciwbakteryjnie

Preparaty z czarnego bzu skutecznie hamują namnażanie się bakterii i wirusów w naszym organizmie. Stanowi to uzupełnienie leczenia farmakologicznego, czego efektem może być szybszy powrót do zdrowia podczas infekcji. Niezwykłe działanie czarnego bzu w tym aspekcie daje nadzieję np. na wykorzystanie go w terapiach przeciwwirusowych u osób z grupy ryzyka zakażeniem HIV.

Wykazuje właściwości przeciwbólowe

Przeciwbólowe działanie ekstraktu z czarnego bzu zostało opisane w przypadku dolegliwości reumatycznych, migren, a nawet w rwie kulszowej. Efekt jest słabszy niż podczas podawania środków przeciwbólowych, lecz ogromną korzyścią w tym wypadku jest brak ryzyka uzależnienia.

Działa napotnie

Flawonoidy zawarte w kwiatach i owocach czarnego bzu mogą regulować ośrodek termoregulacji w naszym mózgu, przez co zmienia się poziom pocenia. Napotne działanie czarnego bzu ma znaczenie w leczeniu wszelkiego rodzaju infekcji i przeziębienia, szczególnie gdy towarzyszy im gorączka.

Działa wykrztuśnie i spazmolityczne

Jedną z substancji aktywnych czarnego bzu są triterpeny. Udowodniono, że wpływają one na produkcję dużej ilości wodnistej wydzieliny w układzie oddechowym, co zdecydowanie ułatwia odkrztuszanie.

Reguluje stężenie glukozy i obniża stężenie cholesterolu we krwi

Prawdopodobnie stosowanie ekstraktu z czarnego bzu powoduje zwiększone wydzielanie insuliny przez trzustkę, co zapobiega zbyt wysokiemu stężeniu glukozy w organizmie. Systematyczne przyjmowanie preparatów z czarnego bzu obniża także stężenie cholesterolu, trójglicerydów oraz LDL (tzw. złego cholesterolu), poprawiając tym samym profil lipidowy pacjenta. Stanowi to doskonałą profilaktykę w przypadku cukrzycy oraz chorób układu sercowo-naczyniowego.

Działa przeciwobrzękowo i poprawia stan skóry

Napary z kwiatów czarnego bzu mogą być wykorzystywane do kąpieli leczniczych i różnego rodzaju okładów na skórę. Takie zabiegi łagodzą stany zapalne oraz uszczelniają ściany naczyń krwionośnych, co daje wiele możliwości w przypadku walki z łuszczycą i obrzękami skóry.

Działa moczopędnie i przeczyszczająco

Zawarte w kwiatach flawonoidy utrudniają resorpcję zwrotną wody w kanalikach nerkowych, zwiększając tym samym wydzielanie moczu. Kora czarnego bzu stosowana była w przeszłości jako środek przeczyszczający i wspomagający odchudzanie. Z kolei owoce czarnego bzu są składnikiem niektórych ziołowych mieszanek wspomagających działanie układu pokarmowego oraz regulujących pracę wątroby. Wszystkie te właściwości składają się na jeszcze jedno ważne działanie prozdrowotne czarnego bzu – działa on odtruwająco i wspomaga usuwanie toksyn z naszego organizmu.

Naturalny barwnik w żywności

Czarny bez jest szeroko wykorzystywany nie tylko w przemyśle farmaceutycznym. Znalazł także zastosowanie w przetwórstwie żywności, przede wszystkim jako barwnik. Znajduje się on w ogólnie dostępnych:

  • galaretkach,
  • dżemach,
  • marmoladach,
  • sokach,
  • winach,
  • nalewkach,
  • syropach.

Tym samym, stosowanie wyciągu z czarnego bzu pozwala uniknąć dodatku sztucznych substancji do wielu produktów spożywczych i potraw, zapewniając im jednocześnie atrakcyjny kolor.

Szeroki zakres działania oraz możliwość stosowania czarnego bzu w wielu dolegliwościach to dowód na bogactwo cennych substancji zawartych w jego kwiatach i owocach. Na aptecznych półkach możemy znaleźć przede wszystkim soki i syropy z kwiatu czarnego bzu, ale jest on także składnikiem wielu ziołowych herbat i mieszanek do przygotowywania naparów. Poza tym sami możemy przygotować smaczne i zdrowe przetwory z czarnego bzu, które w okresie sprzyjającym przeziębieniom mogą nas uchronić przed infekcjami.

Źródła:

  • Banach K., Rutkowska B., Glibowski P., (2017). Polska „superżywność” w prewencji chorób nowotworowych. Bromatologia i Chemia Toksykologiczna, 2, 106-114.
  • Kołodziej B., Drozdzal K., (2011). Właściwości przeciwutleniające kwiatów i owoców bzu czarnego pozyskiwanego ze stanu naturalnego. Żywność Nauka Technologia Jakość, 18(4).
  • Liszka K., Najgebauer-Lejko D., Tabaszewska M., (2016). Owoce czarnego bzu (Sambucus nigra L.) – charakterystyka i możliwości wykorzystania w przemyśle spożywczym. Innowacyjne  Rozwiązania w Technologii Żywności i Żywieniu Człowieka, 102-109.
  • Zielińska-Pisklak M., Szeleszczuk Ł., Młodzianka A., (2013). Bez czarny (Sambucus nigra) domowy sposób nie tylko na grypę i przeziębienie. Lek Pol, 23, 6-7.